ถุงรีทอร์ท (Retort Pouch) พบได้บ่อยในอาหารพร้อมทาน ซุป แกง และซอส แต่การใช้งานไม่ได้จำกัดอยู่แค่อาหารทั่วไป อาหารที่พัฒนาสำหรับผู้บริโภคเฉพาะบางกลุ่มก็สามารถใช้บรรจุภัณฑ์ชนิดนี้ได้ หากสูตรอาหารและกระบวนการผลิตเหมาะกับการบรรจุ ปิดผนึก และฆ่าเชื้อด้วยความร้อนหลังบรรจุ
การเป็นอาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษไม่ได้ทำให้ผลิตภัณฑ์นั้นเหมาะกับถุงรีทอร์ททุกกรณี เพราะอาหารแต่ละสูตรตอบสนองต่อความร้อนไม่เหมือนกัน ทั้งสี กลิ่น เนื้อสัมผัส และความคงตัวของส่วนประกอบจึงต้องนำมาพิจารณาร่วมกับกระบวนการผลิตด้วย
อาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษแบ่งเป็นกลุ่มไหนบ้าง
ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 238 พ.ศ. 2544 เรื่อง อาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษ กล่าวว่า อาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษ เป็นชื่อของอาหารกลุ่มใหญ่ที่ผลิตด้วยกรรมวิธี สูตร หรือส่วนประกอบเฉพาะ เพื่อรองรับความต้องการพิเศษจากสภาพทางกาย สรีรวิทยา ความเจ็บป่วย หรือความผิดปกติของร่างกาย โดยแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มหลัก
- ข้อ 4(1) อาหารสำหรับผู้ป่วยเฉพาะโรค หรือผู้ที่มีสภาพผิดปกติทางร่างกาย โดยประกาศกำหนดให้ชื่ออาหารในกลุ่มนี้มีคำว่า “อาหารทางการแพทย์” กำกับ
- ข้อ 4(2) อาหารสำหรับบุคคลที่มีวัตถุประสงค์ในการบริโภคเป็นพิเศษ เช่น อาหารสำหรับผู้สูงอายุหรือสตรีมีครรภ์ตามตัวอย่างที่ระบุไว้ในประกาศ
ดังนั้น อาหารทางการแพทย์ ไม่ใช่คำที่ใช้แทนอาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษทั้งหมด แต่เป็นชื่อที่ต้องปรากฏบนฉลากสำหรับอาหารในข้อ 4(1) ส่วนอาหารในข้อ 4(2) ไม่จำเป็นต้องใช้คำว่า “อาหารทางการแพทย์” บนฉลาก แต่ยังอยู่ในหมวดอาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษตามกฎหมาย
ในปี 2569 อย. ได้เผยแพร่ แนวทางเรื่องอาหารสูตรครบถ้วนสำหรับผู้ที่ต้องการเสริมโภชนาการ โดยจัดผลิตภัณฑ์กลุ่มนี้ไว้ในอาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษตามข้อ 4(2) และกำหนดกลุ่มเป้าหมายหลักเป็นบุคคลทั่วไปที่ต้องการเสริมโภชนาการ ซึ่งไม่ใช่ผู้ป่วยเฉพาะโรค หากต้องการระบุกลุ่มเป้าหมายเพิ่มเติมบนฉลาก เช่น ผู้สูงอายุ ผู้พักฟื้น หรือผู้เบื่ออาหาร ต้องมีผลประเมินประสิทธิผลตามแนวทางของ อย.
อาหารแบบไหนสามารถใช้ถุงรีทอร์ทได้
ถุงรีทอร์ทเป็นถุงที่ออกแบบให้รองรับการแปรรูปอาหารด้วยความร้อนหลังจากบรรจุและปิดผนึกแล้ว โดย FSIS อธิบายเกี่ยวกับ Retort Pouch ว่าถุงประเภทนี้ใช้กับอาหารที่ผ่าน thermal processing ภายใน retort ตามกระบวนการที่กำหนด เพื่อให้ผลิตภัณฑ์มีความปลอดภัยและเหมาะกับการเก็บรักษาตามเงื่อนไขของสินค้า
เพราะฉะนั้น อาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษที่อาจใช้ถุงรีทอร์ทได้ ต้องเป็นสูตรที่รองรับกระบวนการดังกล่าว และไม่ได้จำกัดเฉพาะอาหารเหลวหรือกึ่งเหลว ตัวอย่างลักษณะผลิตภัณฑ์ที่มีงานพัฒนาและศึกษาการใช้ถุงรีทอร์ท ได้แก่
- อาหารข้นหนืดสำหรับผู้มีภาวะกลืนลำบาก มีตัวอย่างงานพัฒนาอาหารพร้อมบริโภคสำหรับผู้สูงวัยทั้งอาหารคาวและหวาน
- อาหารพร้อมทานที่ปรับสูตรสำหรับผู้ป่วยบางกลุ่ม เช่น งานศึกษาอาหารสำหรับผู้ป่วยโรคไต
- อาหารพร้อมบริโภคที่ปรับเนื้อสัมผัส ซึ่งอาจอยู่ในรูปอาหารบด อาหารข้น หรือรูปแบบอื่นตามกลุ่มผู้บริโภคและสูตรผลิตภัณฑ์
ตัวอย่างเหล่านี้แสดงให้เห็นว่าถุงรีทอร์ทสามารถนำมาใช้กับอาหารที่พัฒนาสำหรับผู้บริโภคเฉพาะได้ แต่ไม่ได้หมายความว่าผลิตภัณฑ์ในงานวิจัยทุกชิ้นได้รับการขึ้นทะเบียนเป็น “อาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษ” ตามกฎหมายไทย การจัดประเภทผลิตภัณฑ์ยังต้องพิจารณาตามสูตร วัตถุประสงค์ กลุ่มผู้บริโภค ฉลาก และการอนุญาตของ อย.
ทำไมถุงรีทอร์ทจึงใช้กับอาหารพร้อมทานสำหรับผู้บริโภคเฉพาะได้
Retort processing ต่างจากการบรรจุอาหารลงซองทั่วไป เพราะอาหารถูกบรรจุและปิดผนึกก่อนนำไปผ่านความร้อนตามกระบวนการที่กำหนด สำหรับผลิตภัณฑ์ที่ต้องการ commercial sterility กระบวนการต้องควบคุมการให้ความร้อนให้เหมาะกับอาหารและขนาดบรรจุนั้น
รูปแบบนี้จึงนำมาประยุกต์กับอาหารพร้อมทานสำหรับผู้บริโภคเฉพาะได้ เช่น อาหารที่เตรียมเนื้อสัมผัส ปริมาณ และสูตรไว้แล้ว ผู้บริโภคสามารถเปิดรับประทานหรืออุ่นตามคำแนะนำของผลิตภัณฑ์โดยไม่ต้องเตรียมอาหารใหม่ตั้งแต่ต้น
ส่วนการเก็บอาหารที่อุณหภูมิห้องไม่ได้เกิดจากตัวถุงเพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลจาก สูตรอาหาร การปิดผนึก กระบวนการฆ่าเชื้อ และบรรจุภัณฑ์ที่ทำงานร่วมกัน รวมถึงต้องมีการกำหนดอายุการเก็บของผลิตภัณฑ์นั้นอย่างเหมาะสม
ตัวอย่างการใช้ถุงรีทอร์ทกับอาหารสำหรับผู้บริโภคเฉพาะ
อาหารข้นหนืดสำหรับผู้มีภาวะกลืนลำบาก
งานวิจัยจากมหาวิทยาลัยมหิดลเกี่ยวกับ การพัฒนาอาหารข้นหนืดพร้อมบริโภคสำหรับผู้สูงวัยที่มีภาวะกลืนลำบาก ทั้งอาหารคาวและอาหารหวาน โดยควบคุมความหนืดของอาหารและบรรจุผลิตภัณฑ์ในถุงรีทอร์ท เพื่อให้อยู่ในรูปอาหารพร้อมบริโภคที่เก็บรักษาที่อุณหภูมิห้องได้
งายวิจัยนี้ช่วยให้เห็นการใช้งานของถุงรีทอร์ทกับอาหารที่มีข้อกำหนดด้านเนื้อสัมผัสเฉพาะ โดยสูตร ความหนืด กระบวนการผลิต และบรรจุภัณฑ์ต้องพัฒนาร่วมกัน ไม่ควรนำผลจากผลิตภัณฑ์หนึ่งไปสรุปว่าอาหารสำหรับผู้มีภาวะกลืนลำบากทุกสูตรสามารถใช้กระบวนการเดียวกันได้
อาหารพร้อมทานสำหรับผู้ป่วยโรคไต
งานวิจัยเรื่อง Storage quality of retort-pouched foods for patients with kidney disease เผยแพร่ใน International Journal of Agricultural Technology เมื่อวันที่ 24 มกราคม 2026 โดยมีผู้วิจัยจากมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศึกษาคุณภาพระหว่างการเก็บของอาหารในถุงรีทอร์ทที่พัฒนาสำหรับผู้ป่วยโรคไต รวมถึงผลิตภัณฑ์แกงส้ม และติดตามการเปลี่ยนแปลงของผลิตภัณฑ์ระหว่างการเก็บ (DOI: 10.63369/ijat.2026.22.1.547-562)
งานวิจัยนี้ใช้เป็นตัวอย่างว่าถุงรีทอร์ทมีการนำมาประยุกต์กับอาหารที่พัฒนาสำหรับผู้ป่วยเฉพาะกลุ่มจริง แต่ไม่ควรนำไปสรุปว่าอาหารสำหรับผู้ป่วยโรคไตทุกชนิด หรืออาหารทางการแพทย์ทุกชนิด เหมาะกับถุงรีทอร์ทในรูปแบบเดียวกัน
ถุงรีทอร์ทต่างจากซองอาหารทั่วไปตรงไหน
ความต่างหลักอยู่ที่ความสามารถในการรองรับกระบวนการให้ความร้อนหลังบรรจุ ถุงรีทอร์ทถูกออกแบบให้ใช้กับอาหารที่ต้องผ่าน thermal processing ภายใต้เงื่อนไขของกระบวนการ retort โดยโครงสร้างซองต้องรองรับอุณหภูมิ การปิดผนึก และสภาวะระหว่างการแปรรูปได้
ส่วนซองอาหารทั่วไปอาจออกแบบเพื่อป้องกันความชื้น ออกซิเจน หรือช่วยรักษาคุณภาพสินค้า แต่ไม่ได้หมายความว่าจะสามารถนำไปผ่าน retort process ได้ทุกชนิด
Hoei Thailand ระบุการใช้งาน ถุงรีทอร์ท (Retort Pouch) กับอาหารพร้อมรับประทาน ซุป ซอส และผลิตภัณฑ์ที่ต้องผ่านการแปรรูปด้วยอุณหภูมิสูง โดยตัวถุงถูกออกแบบให้รองรับการใช้งานในลักษณะดังกล่าว
สูตรอาหารมีผลต่อการใช้ถุงรีทอร์ทแค่ไหน
สูตรอาหารมีผลโดยตรงต่อการใช้ถุงรีทอร์ท เพราะการให้ความร้อนสามารถเปลี่ยนคุณสมบัติของผลิตภัณฑ์ได้ ทั้งสี กลิ่น เนื้อสัมผัส และคุณภาพระหว่างการเก็บ ขณะเดียวกัน ขนาดบรรจุ ความหนาของอาหาร และลักษณะชิ้นอาหารก็มีผลต่อการถ่ายเทความร้อนระหว่างกระบวนการ retort ด้วย
สำหรับอาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษ เรื่องนี้ต้องพิจารณาเพิ่ม เพราะผลิตภัณฑ์อาจถูกออกแบบให้มีเนื้อสัมผัสหรือองค์ประกอบทางโภชนาการตามความต้องการของผู้บริโภคเฉพาะ หลังผ่านกระบวนการแล้วจึงต้องดูทั้งความปลอดภัย คุณภาพของอาหาร และคุณสมบัติที่ผลิตภัณฑ์ต้องการรักษาไว้ ดังนั้น การเลือกบรรจุภัณฑ์สำหรับอาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษต้องพิจารณาจากสูตรอาหาร กระบวนการฆ่าเชื้อ บรรจุภัณฑ์ และอายุการเก็บร่วมกัน
ถุงรีทอร์ทกับอาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษของ Hoei Thailand
ถุงรีทอร์ทสามารถนำมาใช้กับอาหารสำหรับผู้บริโภคเฉพาะบางสูตรได้ หากผลิตภัณฑ์นั้นถูกออกแบบให้ผ่านกระบวนการ retort หลังบรรจุ ตัวอย่างงานพัฒนาอาหารข้นหนืดและอาหารสำหรับผู้ป่วยเฉพาะกลุ่มแสดงให้เห็นว่าบรรจุภัณฑ์ชนิดนี้มีพื้นที่การใช้งานนอกเหนือจากอาหารพร้อมทานทั่วไป
Hoei Thailand ผลิต ถุงรีทอร์ทสำหรับอาหารที่ต้องผ่านความร้อนสูง โดยมีการใช้งานกับอาหารพร้อมทาน ซุป และซอส รวมถึงมีตัวเลือกด้านขนาด รูปทรง และงานพิมพ์ตามลักษณะผลิตภัณฑ์
หากนำมาใช้กับอาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษ ตัวผลิตภัณฑ์ยังต้องพิจารณาด้านสูตร กระบวนการผลิต ความปลอดภัย อายุการเก็บ และข้อกำหนดของ อย. ตามประเภทอาหารนั้น การเลือกใช้ถุงรีทอร์ทจึงเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาผลิตภัณฑ์ ไม่ได้เป็นตัวกำหนดประเภทอาหารหรือคุณสมบัติทางโภชนาการของสินค้า
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ถุงรีทอร์ทใช้กับอาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษได้ไหม
สามารถใช้ได้กับบางผลิตภัณฑ์ หากสูตรอาหาร บรรจุภัณฑ์ และกระบวนการผลิตเหมาะกับการฆ่าเชื้อด้วยความร้อนแบบ retort มีตัวอย่างการใช้ถุงรีทอร์ทกับอาหารข้นหนืดสำหรับผู้มีภาวะกลืนลำบากและอาหารพร้อมทานที่พัฒนาสำหรับผู้ป่วยโรคไต
ถุงรีทอร์ทใช้ได้เฉพาะอาหารเหลวหรือกึ่งเหลวหรือไม่
ไม่ใช่ ถุงรีทอร์ทใช้กับอาหารได้หลายลักษณะ เอกสารของ FSIS เกี่ยวกับผลิตภัณฑ์อาหารที่ผ่านกระบวนการ retort ยกตัวอย่างทั้ง chili, ham, chicken breast และ tuna จึงไม่ได้จำกัดอยู่ที่อาหารเหลวหรือกึ่งเหลว แต่ผลิตภัณฑ์ต้องเหมาะกับกระบวนการ retort ที่กำหนด
อาหารทางการแพทย์กับอาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษเหมือนกันไหม
ไม่เหมือนกัน ตาม ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 238 “อาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษ” เป็นหมวดใหญ่ ส่วนอาหารสำหรับผู้ป่วยเฉพาะโรคหรือผู้มีสภาพผิดปกติทางร่างกายอยู่ในข้อ 4(1) และต้องมีคำว่า “อาหารทางการแพทย์” กำกับชื่ออาหารบนฉลาก
อาหารสูตรครบถ้วนสำหรับผู้ที่ต้องการเสริมโภชนาการเป็นอาหารทางการแพทย์ไหม
ไม่ใช่ ตาม แนวทางของ อย. เรื่องอาหารสูตรครบถ้วนสำหรับผู้ที่ต้องการเสริมโภชนาการ ผลิตภัณฑ์กลุ่มนี้อยู่ในอาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษตามข้อ 4(2) และมีกลุ่มเป้าหมายหลักเป็นบุคคลทั่วไปที่ต้องการเสริมโภชนาการ ไม่ใช่ผู้ป่วยเฉพาะโรค